Rafał Lemkin urodził się 24 VI 1900 r. we wsi Bezwodne, w ówczesnej guberni grodzieńskiej (w II RP powiat Wołkowysk, woj. białostockie), w rodzinie żydowskiej. Jego ojciec, Józef Lemkin, prowadził wydzierżawione gospodarstwo rolne. Matką była Bela z d. Pomeranz, kobieta o dużej inteligencji i zainteresowaniach literackich.

W latach dwudziestych ubiegłego stulecia młodym Lemkinem wstrząsnęły dwa wydarzenia: zabójstwo w Berlinie w 1921 r. przez S. Tehliriana, emigranta – Ormianina, b. ministra spraw wewnętrznych Turcji, Talaata Paszy, odpowiedzialnego za masakrę ponad miliona Ormian oraz zabójstwo w Paryżu w 1926 r. przez emigranta – Żyda S. Schwarzbarda atamana S. Petlury, w zemście za ukraińskie pogromy Żydów na Ukrainie w latach 1918–1919. Dla Lemkina, „te dwa zabójstwa polityczne stały się «pięknymi zbrodniami». Akty zemsty były może zbrodniami w oczach prawa […], lecz w oczach moralności były one «piękne»”.

W biografii Rafała Lemkina, a zarazem w jego działalności naukowej i jako praktyka, można wyróżnić dwa okresy: A. w II RP i na forum międzynarodowym do 1939 r. oraz B. od 1940 r. – poza Polską, w tym: a) podczas II wojny światowej i b) w latach 1945–1959.

Rafał Lemkin rozpoczął studia na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie prawdopodobnie już w 1920 r. Podjął najpierw studia lingwistyczne, a potem dopiero rozpoczął studia prawnicze na Wydziale Prawa UJK. Wiadomo, że od połowy lat dwudziestych szczególnie był związany z seminarium najwybitniejszego polskiego kranisty, prof. Juliusza Makarewicza, głównego – obok prof. Wacława Makowskiego – twórcy polskiego Kodeksu karnego z 1932 r. Na seminarium tym Lemkin wraz z T. Kochanowiczem (przy współudziale: dr. L. Dworzaka, mgr. Z. Papierkowskiego i dr. R. Piotrowskiego) przetłumaczyli Kodeks karny Republik Sowieckich z 1922 r. Słowo wstępne napisał prof. J. Makarewicz, przy czym co do Łemkina (sic!) i Kochanowicza stwierdził, iż są to: „władający doskonale językiem rosyjskim uczestnicy od kilku lat seminarium kryminalistycznego lwowskiego”.

Po ukończeniu studiów prawniczych na Wydziale Prawa UJK we Lwowie, w roku 1926 Rafał Lemkin uzyskał stopień doktora praw. Miał również studiować w Niemczech, Francji i we Włoszech. Ta wiadomość nie znajduje jednak potwierdzenia w dostępnej nam spuściźnie archiwalnej po Lemkinie, znajdującej się w USA. Wydaje się, iż mogło najwyżej chodzić o jakieś krótkie pobyty „rozpoznawcze”. Po odbyciu obowiązkowej służby wojskowej pod koniec lat dwudziestych, dr Rafał Lemkin rozpoczął pracę jako sekretarz w warszawskim Sądzie Apelacyjnym, połączoną prawdopodobnie z aplikacją w tymże sądzie. Owo „ulokowanie” w Warszawie Lemkin zawdzięczał bez wątpienia prof. Emilowi St. Rappaportowi, który w 1917 r. habilitował się na Wydziale Prawa Uniwersytetu Lwowskiego pod kierunkiem prof. J. Makarewicza, a następnie, mianowany docentem, przez kilka lat dojeżdżał na zajęcia do Lwowa. W tym właśnie czasie E. St. Rappaport poznał Lemkina, docenił go i w latach następnych popierał. Jednocześnie, po podjęciu pracy w Warszawie, Rafał Lemkin pogłębiał swą wiedzę prawniczą na Wydziale Prawa Uniwersytetu Warszawskiego, czynnie uczestnicząc w seminarium prawa karnego pod kierunkiem prof. Wacława Makowskiego. Tym sposobem miał okazję studio- wać w dwu najlepszych w Polsce międzywojennej ośrodkach prawa karnego: we Lwowie i w Warszawie.

W 1934 r. Rafał Lemkin przeszedł do adwokatury i praktykował w Warszawie. Nie są jeszcze ostatecznie ustalone okoliczności tego przejścia. Jego kancelaria adwokacka mieściła się najpierw w Alejach Jerozolimskich, a następnie w eleganckim nowym domu przy ul. Kredytowej 679. Rozwinął dość rozległą praktykę. Znajdował jednak także czas na pracę naukową, zwłaszcza – komentatorską. I tak, w 1936 r. ukazał się jego komentarz do ustawy amnestyjnej z 1935 r. We wstępie do tego komentarza Lemkin pisał m.in.: „W obliczu przeobrażeń nowoczesnego prawa karnego trudno [dziś] uważać amnestię za »wentyl bezpieczeństwa« prawa. Dzisiejsze prawo karne, zrywające coraz to bardziej z formalizmem i idące po linii szerokiej indywidualizacji, nie potrzebuje tego rodzaju instytucji dla realizowania swoich celów. Amnestia bowiem jako akt ustawodawczy, operujący ogólnymi grupami czynów karalnych stanowi zasadnicze zaprzeczenie indywidualizacji. Nowoczesna nauka zna inne, lepsze sposoby walki z formalizmem prawnym: jest to np. sędziowskie darowanie kary, zawieszenie wykonania, warunkowe zwolnienie itp. W tych warunkach słusznym wydaje się pogląd, że amnestia jest aktem administracji państwowej82, wywołanym względami celowości”.

W pamiętnym wrześniu 1939 r. Rafał Lemkin wyjechał z Warszawy w nocy z 6 na 7 września, wśród tysięcy mężczyzn, którzy zareagowali na rozkaz radiowy, aby wszyscy zdolni do noszenia broni opuścili stolicę i udali się na wschód, gdzie mieli być wcieleni do wojska. Tam zastała go agresja sowiecka. Był, jak twierdzi w swoich nieukończonych i niewydanych pamiętnikach, znajdujących się w USA, przejściowo zatrzymany przez bolszewików, jednak następnie został zwolniony; nie zorientowano się, z kim miano tu do czynienia. Potem Lemkin przebywał zaledwie dwa dni u rodziców w Wołkowysku, a następnie przedostał się do okupowanego przez Litwinów Wilna. W lutym 1940 r. wydostał się przez Litwę do Szwecji, w której przebywał ponad rok.

18 kwietnia 1941 r. znalazł gościnę na uczelni, w której wykładał McDermott – w The Duke University Law School w Durham, w stanie Północna Karolina. Lemkin jako special lecturer wykładał prawo porównawcze i prawo rzymskie. Natomiast od połowy 1942 r. rozpoczął szybką karierę w służbie władz federalnych USA. Był m.in. doradcą w Bureau of Economic Warfare, głównym doradcą (head consultant) Foreign Economic Administration oraz wykładowcą w School of Military Government, wreszcie – doradcą politycznym Departamentu Wojny.

Pracował też nad swym – rozpoczętym jeszcze w Szwecji – głównym dziełem pt. Axis Rule in Occupied Europe. Laws of Occupation, Analysis of Government, Proposals for Redress. Ukazało się ono w Nowym Jor- ku w listopadzie 1944 r. Warto przy tym zaznaczyć, że wstęp autora do tej pracy nosi datę o rok wcześniejszą: 15 XI 1943 r. Jest to o tyle ważne, że przedstawione przez Lemkina po raz pierwszy pojęcie genocide (ludobójstwo) powstało zatem prawdopodobnie już w pierwszej połowie 1943 r., a może nawet nieco wcześniej.

W maju 1945 r., kiedy nastąpiła bezwzględna kapitulacja hitlerowskiej III Rzeszy, nastał czas praktycznego zastosowania Lemkinowskiej koncepcji zbrodni ludobójstwa i umocowania jej w prawie międzynarodowym. Kamieniem milowym w zakresie nowego międzynarodowego prawa karnego była Karta Między- narodowego Trybunału Wojskowego (MTW) z 8 VIII 1945 r., która ustanowiła trzy kategorie przestępstw: a) przeciwko pokojowi, b) wojenne i c) przeciw ludzkości99. Właśnie ta ostatnia kategoria, obejmująca „morderstwa, wytępianie, obracanie ludzi w niewolników, deportacje i inne czyny nieludzkie”, pozwalała na uznanie zbrodni ludobójstwa jako jej postaci kwalifikowanej. Niemniej, sam termin „ludobójstwo” w Karcie MTW jeszcze nie występował.

Za to już dwa miesiące później, datowany 6 X 1945 r. akt oskarżenia w Procesie Norymberskim zarzucił wszystkim 24 podsądnym expressis verbis m.in., iż „popełnili umyślne i systematyczne ludobójstwo, tj. eksterminację rasowych i narodowych grup ludności cywilnej pewnych okupowanych terytoriów, w celu zniszczenia określonych ras i klas ludności oraz grup narodowych, rasowych i religijnych, w szczególności Żydów, Polaków, Cyganów i innych”.

Rafał Lemkin został mianowany doradcą sędziego Sądu Najwyższego USA, R. H. Jacksona, głównego oskarżyciela amerykańskiego w trybunale norymberskim101. Na początku 1946 r. ukazało się brytyjskie wydanie Axis Rule…, które wkrótce w Procesie Norymberskim stało się popularną lekturą. Podczas samego procesu, 25 VI 1946 r., zastępca głównego oskarżyciela brytyjskiego, Sir D. Maxwell-Fyfe, przesłuchując oskarżonego von Neuratha (b. protektora III Rzeszy dla Czech i Moraw), wprost zacytował „dobrze znaną książkę profesora Lemkina”.102 Termin „ludobójstwo” użyty też został w mowach końcowych oskarżycieli brytyjskiego i francuskiego w Norymberdze latem 1946 r.

W tym czasie jednak Lemkina głównie pochłaniała już sprawa międzynarodowej kodyfikacji zbrodni ludobójstwa. Czynił to nieraz wręcz kosztem zdrowia. Przez cały ten czas – aż do ostatecznego sukcesu w grudniu 1948 r. – prowadził wielki międzynarodowy lobbing na łamach prasy zachodniej, w ONZ etc., walcząc o uchwalenie konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa.

Pierwszym przełomowym sukcesem w tym względzie była jednomyślnie przyjęta rezolucja nr 96/I pierwszego Zgromadzenia ONZ z dnia 11 XII 1946 r., głosząca m.in., że: „Ludobójstwo stanowi zaprzeczenie prawa do istnienia całych grup ludzkich, tak jak zabójstwo stanowi zaprzeczenie prawa do życia poszczególnych jednostek […] Ludobójstwo stanowi zbrodnię w rozumieniu prawa międzynarodowego, którą potępia świat cywilizowany”. Rezolucja zlecała Radzie Gospodarczo-Społecznej przygotowanie projektu odpowiedniej konwencji na następną sesję zwyczajną Zgromadzenia Ogólnego (tj. na jesień 1947 r.).

Rada Gospodarczo-Społeczna ONZ przyjęła zredagowany na nowo przy pomocy Lemkina projekt, zaakceptowany następnie przez Komisję Prawną Zgromadzenia Ogólnego i wreszcie jednomyślnie przyjęty przez samo Zgromadzenie Ogólne. Rafał Lemkin był wówczas niezwykle wysoko ceniony. Podczas wspomnianej sesji Zgromadzenia Ogólnego ONZ delegat Iranu w swoim wystąpieniu złożył mu hołd publiczny, stwierdzając: „Chciałbym […] złożyć hołd człowiekowi, który wzbogacił naukę prawa przez ideę międzynarodowej kryminalizacji ludobójstwa. Mówię o profesorze Lemkinie z Yale University, który spędził dużą część swego życia, uświadamiając opinię publiczną co do konieczności zwalczania tej strasznej plagi o rozmiarach światowych”.

Prasa amerykańska doniosła o wzruszającym wydarzeniu. Kiedy reporterzy bezpośrednio po uchwaleniu Konwencji w dniu 9 XII 1948 r. szukali Lemkina, nie mogli go w żaden sposób znaleźć. Nareszcie odnaleźli go wieczorem, siedzącego samotnie i płaczącego, czy raczej łkającego. I ten człowiek, który wcześniej wprost narzucał się dziennikarzom, teraz prosił ich, aby go zostawili samego… Określił przy tym Konwencję jako „epitafium na grobie swojej matki, która zginęła w Polsce z rąk niemieckich” oraz jako dowód uznania, iż „ona i wiele milionów istnień nie zmarło na próżno”.

W latach pięćdziesiątych XX w. Lemkin był wielokrotnie (w latach 1950, 1951, 1952, 1955, 1956, 1958 i 1959) – choć bez powodzenia – przedstawiany do Pokojowej Nagrody Nobla.

We wrześniu 1955 r. Lemkin otrzymał Krzyż Zasługi RFN, co stanowiło dla niego gorzką satysfakcję moralną, zważywszy, że – jak podkreślano – stracił w Holocauście ponad 40 członków rodziny w Polsce. Zmarł nagle na zawał serca 28 VIII 1959 r. w Nowym Jorku. Rozpoczętego parotomowego dzieła o ludobójstwie nie zdążył już ukończyć.

Rafał Lemkin został pochowany na Mt. Hebron Cementary w nowojorskiej dzielnicy Queens. Na jego nagrobku znajduje się napis: Dr. Raphaël Lemkin (1900–1959). Father of Genocide Convention (Dr Rafał Lemkin 1900–1959. Ojciec Konwencji o ludobójstwie).

źródło: IPN, Prof. dr Ryszard Szawłowski, RAFAŁ LEMKIN (1900–1959) – POLSKI PRAWNIK TWÓRCĄ POJĘCIA „LUDOBÓJSTWO”